Κάποιοι δικαίως θα πουν: «Το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία», αλλά σίγουρα η φτώχια φέρνει άπειρα προβλήματα. Την τελευταία τουλάχιστον δεκαετία η ποιότητα ζωής ήταν ταυτόσημη του καταναλωτισμού, ενώ παράλληλα η αντίληψη ότι αποκτώντας περισσότερα υλικά θα αποτελούσε λύση και στα συναισθηματικά και πνευματικά μας κενά, πυροδοτούσε όλο και περισσότερο το φαύλο κύκλο τής ματαιοδοξίας. Ίσως το λεγόμενο «shopping therapy» αποτελούσε μια μη ρεαλιστική επιλογή για τους περισσότερους.

Σήμερα ο Έλληνας καλείται να ζήσει όχι μόνο με λιγότερα χρήματα, αλλά και σε ένα νέο στενό πλαίσιο, του οποίου αμφισβητεί τον χρονικό ορίζοντα, την αποτελεσματικότητα όσο και το στόχο. Κάποιοι θεωρούν ότι η παρούσα κατάσταση  προκαλεί στρες, ανάλογο ενός πολέμου. Ο καπιταλισμός από τη φύση του είναι άπληστος, ασταθής και «αντικαπιταλιστικός». Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα (2011) εκφράζονται με περισσότερα από 500.000 νοικοκυριά χωρίς  κανένα εισόδημα το πρώτο εξάμηνο του 2011, στο 1.000.000 πλησιάζουν οι άνεργοι, 20.000 πολίτες ζουν στους δρόμους, 1.100.000 εργαζόμενοι δουλεύουν χωρίς ασφάλιση.

Η σχέση οικονομικής ύφεσης και ψυχικής υγείας είναι άμεση. Η οικονομία καθορίζει το βιοτικό επίπεδο και τη λειτουργία κάθε κράτους. Η σημερινή οικονομική κρίση μάς «αγγίζει» όλους, την κάθε ελληνική οικογένεια. Η ανεργία και η μείωση των αποδοχών έχει γίνει σχεδόν καθημερινό φαινόμενο. Η εργασία είναι ένα από τα βασικά στοιχεία της ταυτότητας του κοινωνικού ατόμου, διότι όχι μόνο εξασφαλίζει οικονομική δυνατότητα, αλλά:

1) εξασφαλίζει καλύτερη πρόσβαση στην υγεία (σωματική και ψυχική), την παιδεία,  την ψυχαγωγία και άλλες εκφάνσεις της ζωής.

2) αποτελεί παράγοντα δόμησης του χρόνου και των ανθρωπίνων σχέσεων.

3) αποτελεί απόδειξη των ικανοτήτων κάποιου. Ένας στους επτά άνδρες αναπτύσσει κατάθλιψη μέσα σε 6 μήνες από τη στιγμή της απόλυσής του.

Τα παιδιά βιώνουν την απελπισία των γονιών τους, αντιλαμβάνονται την αδυναμία τους να τους προσφέρουν ορισμένα πράγματα που είχαν πριν (π.χ. αδυνατούν να πληρώσουν το φροντιστήριό τους, να τους δώσουν χαρτζιλίκι, να τους αγοράσουν νέα ρούχα κτλ.). Σε ορισμένες περιπτώσεις ίσως παρατηρηθεί αλλαγή της συμπεριφοράς των παιδιών, μπορεί να γίνουν επιθετικά με την οικογένειά τους ή με τους φίλους τους ή ακόμα και να γίνουν αυτοκαταστροφικά.

Τα οικονομικά μέτρα και η δυσοίωνη προοπτική τής Ελληνικής οικονομίας κλόνισαν συθέμελα το σύγχρονο τρόπο ζωής – «life style». Όχι μόνο οι χθεσινές σταθερές και βεβαιότητες του ευ ζην καταρρέουν, αλλά δεν φαίνεται εναλλακτική λύση, εντείνοντας την αίσθηση εθνικής κατάθλιψης. Το οικονομικό άγχος είναι μία κατάσταση, «ύπουλη» και ψυχοφθόρα, αφού η απειλή είναι «μη ορατή» στα μάτια μας και επιπλέον συνεχής και παρατεταμένη σε διάρκεια, απειλώντας το ένστικτο της επιβίωσής μας.

Όλο αυτό το ζοφερό περιβάλλον επηρεάζει τον ψυχισμό μας. Συναισθήματα αποθάρρυνσης, απαισιοδοξίας και αντιδράσεις πένθους για αυτά που χάσαμε ή για αυτά που θα χάσουμε. Στην αρχή υπήρχε ακόμη ελπίδα. Μετά η ελπίδα ότι αυτά τα μέτρα ίσως δεν θα εφαρμοσθούν, ή τουλάχιστον δεν θα επηρεάσουν τον καθένα μας. Όταν εξαφανίστηκε και η τελευταία ελπίδα μήπως τελικά κάτι αλλάξει την τελευταία στιγμή, σιγά σιγά μπήκαμε στη συνειδητοποίηση. Η χώρα μας βρίσκεται σε μεγάλη οικονομική κρίση και όχι μόνο. Οι νέες γενιές δεν είχαν ζήσει κάτι τέτοιο. Στο όλο κλίμα συνέβαλαν και τα ΜΜΕ, που για ακόμη για μια φορά, στο βωμό των τηλεθεάσεων, ανακοίνωναν τις ειδήσεις υπό μορφή πολεμικών ανακοινώσεων.

Ο κάθε Έλληνας, ανάλογα με την οικονομικοκοινωνική και ψυχική του κατάσταση, ένοιωσε να απειλείται από νέα και άγνωστα δεδομένα για τη ζωή του, ένας ακήρυχτος πόλεμος με αόρατους εχθρούς. Ανασφάλεια, φόβος, αλλά και μια αίσθηση περιορισμού των δυνατοτήτων μας. Όσο χρονίζει αυτή η πίεση, η λύση φαντάζει μακρινή και αόριστη. Υποσυνείδητες ανησυχίες φτάνουν στην επιφάνεια. Αντιδράσεις άγχους και κατάθλιψης με σωματοποιήσεις και συμμετοχή του πεπτικού, αναπνευστικού και όλου του σώματός μας. Όλη αυτή η ψυχική πίεση πέρα από τα διαγνωσμένα ψυχολογικά προβλήματα που, είτε εμφανίζονται, είτε εντείνονται, δημιουργεί και μια σειρά ψυχολογικών αντιδράσεων, που επηρεάζει τη συμπεριφορά μας, σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας (επαγγελματική, οικογενειακή, σεξουαλική, κοινωνική κλπ) και αυτό έχει ως αποτέλεσμα λανθασμένες επιλογές και αποτυχία στις διαπροσωπικές μας σχέσεις.

Καταλήγουμε σε μοιρολατρία και αδράνεια, αδιαφορούμε για τα πράγματα γύρω μας, μειώνεται η αντίδραση μας και τα κίνητρα για να λύσουμε προβλήματα, να βγούμε από ένα τέλμα, που χωρίς να το καταλαβαίνουμε μπορεί να βουλιάζουμε σιγά-σιγά μέσα σε αυτό. Αυτές οι υποτονικές αντιδράσεις μπλοκάρουν την αντίσταση και την αντίδραση στην κρίση. Ένας υγιής οργανισμός πρέπει να αντιδρά, να χειρίζεται τις αλλαγές, να λειτουργεί εποικοδομητικά για τον εαυτό του. Όταν δοκιμάζονται έντονα και οι προσωπικές μας σχέσεις, που στηρίζονται στην αμοιβαιότητα, στην εμπιστοσύνη, στην υποστήριξη, στην ικανότητα να κατανοήσει ο ένας τον άλλο, τότε πλέον ο συλλογικός φόβος γίνεται συλλογική ενοχή (μαζί τα φάγαμε). Οι πιο ευαίσθητοι δεν μπορούν να αντέξουν όλο αυτό.

Ο μεγάλος ποιητής μας Κωστής Παλαμάς (Ο Κύκλος των Τετράστιχων) έγραψε:

Στην αργατιά, στη χωριατιά το χιόνι, η γρίπη, η πείνα, οι λύκοι,
ποτάμια, πέλαγα, στεριές, ξολοθρεμός και φρίκη.
Χειμώνας άγριος. Κι η φωτιά, καλοκαιριά στην κάμαρά μου.
Ντρέπομαι για τη ζέστα μου και για την ανθρωπιά μου.

Πως θα έπρεπε να αντιδράσουμε; Ασφαλώς είναι ένα ερώτημα που απασχολεί τον καθένα μας. Ασφαλώς ο πανικός σ’ αυτές τις περιπτώσεις δεν ωφελεί, διότι μειώνει την τάση για λήψη αποφάσεων. Ας δούμε την κρίση σαν μια ευκαιρία. Η προηγούμενη ναρκισσιστική συμπεριφορά που δημιουργήθηκε με την υλική αυτάρκεια καταρρέει και μας ανοίγεται ξανά ο δρόμος τής επικοινωνίας και της επανασύνδεσης. Η αυταπάτη, ότι το χρήμα συνιστά «παντοδυναμία», τελείωσε. Να σπάσουμε το φαύλο κύκλο των υποκατάστατων σε βάρος των πραγματικών εσωτερικών αναγκών, να χρησιμοποιήσουμε την ευελιξία μας και το μυαλό μας, απαγορεύοντας στα αρνητικά συναισθήματα να μας παρασύρουν. Οι παλιοί όροι κοινωνικής αναγνώρισης, χρήμα και εξουσία άλλαξαν. Να επανατοποθετήσουμε την αυτοπεποίθησή μας στις αξίες μας και στις εσωτερικές μας κατακτήσεις. Να ξαναδούμε τις σχέσεις μας και να τους δώσουμε την αξία που τους πρέπει. Να πάρουμε συναισθηματική τροφοδότηση από αυτές, αλλά και να δώσουμε. Να έρθουμε πιο κοντά στους δικούς μας ανθρώπους. Ας κάνουμε μια καινούργια αρχή στη μεγαλύτερη ανάγκη του κάθε ανθρώπου, την ανάγκη για επικοινωνία.

Επειδή κανείς δεν ξέρει πόσο θα κρατήσει αυτή η κρίση πρέπει να βρούμε τους τρόπους να είμαστε καλά, υγιείς και ισορροπημένοι μέσα σε αυτή. Ασφαλώς πρέπει να μάθουμε να είμαστε πιο ολιγαρκείς, να ευχαριστιόμαστε με πιο απλά πράγματα. Η ζωή δεν έχει μόνο υλικά πράγματα, η αγάπη, η φύση, η ηρεμία, η συζήτηση, η σωματική άσκηση και πλήθος πραγμάτων που δεν κοστίζουν, αλλά αυτά που πραγματικά αξίζουν στη ζωή. Η οικογένεια, ο σύντροφός μας, τα παιδιά μας, οι φίλοι, οι αγαπημένες μας ασχολίες (ποδόσφαιρο, διάβασμα, κατασκευές κτλ.), ας δώσουμε περισσότερο χρόνο σε όλα αυτά. Παράλληλα είναι πολύ σημαντική η συμμετοχή σε ευχάριστες δραστηριότητες, μέσα από μια γενικότερη προσπάθεια ενίσχυσης των κοινωνικών επαφών μέσω πολιτιστικών εκδηλώσεων (π.χ. εναλλακτικοί τρόποι διασκέδασης, όπως δωρεάν εκδηλώσεις στην πόλη, παζάρια, ανακύκλωση ρουχισμού κλπ.) Με τον τρόπο αυτό αναπτύσσεται η επικοινωνία και μειώνεται η ανασφάλεια και η απογοήτευση.

Η ουσιώδης πρόκληση που τίθεται απέναντι στους ενεργούς πολίτες είναι η αποφυγή της ατομικής απόσυρσης και των εξατομικευμένων «λύσεων». Η επιστροφή στην αλήθεια της ψυχής μας και η ενίσχυση των ανθρώπινων σχέσεων είναι το κλειδί για να αντέξουμε. Αυτά δεν είναι μια θεωρητική ωραιοποίηση, αλλά η συναισθηματική μας ενηλικίωση.

Πιστεύω ότι μια νέα πρωτόγνωρη εποχή ξημερώνει. Θα δούμε τι θα φέρει. Δεν χρειάζεται να αποφεύγουμε το πρόβλημα και τις δυσκολίες με την αντίληψη του «μην το σκέφτεσαι», «όλα θα πάνε καλά». Είναι απαραίτητο να βλέπουμε το κάθε ζήτημα που προκύπτει στην οικογένεια κατάματα και να προσπαθούμε να το αντιμετωπίσουμε. Η ψυχολογία είναι ουσιαστικά εμπειρική επιστήμη και βασίζεται σε δεδομένα. Στη συμπεριφοριστική της έκφραση το άτομο μπορεί να δοκιμάσει τις διάφορες μεθόδους και να πειραματιστεί με αυτά που ο ίδιος θέτει ως προβλήματα. Μπορεί να είμαστε εμείς υπεύθυνοι σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό για τα σημερινά προβλήματα, αλλά οι συλλογικές αντιδράσεις και τακτικές είναι πολύ καλύτερες από τις ατομικές. Η οικονομία είναι πολιτική υπόθεση και η λύση πρέπει να είναι πολιτική διαφορετικά διαλύεται η κοινωνική συνοχή και δημιουργούνται άλλες συνθήκες. Και αυτή η κρίση θα περάσει, όπως πέρασαν τόσες στην ιστορία. Σίγουρα θα μας αλλάξει πολλά πράγματα που στη μεταπολεμική περίοδο δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα, σίγουρα κάτι καινούργιο φέρνει και δεν είναι οπωσδήποτε κακό.