Η νομική θέσπιση του επαγγέλματος του φαρμακοποιού θεωρείται ότι έγινε το 1371, όταν ο βασιλιάς Φρειδερίκος Β΄ της Σικελίας & Κάτω Ιταλίας με νομοθετικό διάταγμα διαχωρίζει το επάγγελμα του ιατρού από το επάγγελμα του φαρμακοποιού.

ΦΑΡΜΑΚΟ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΓΑΘΟ Η ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΠΡΟΙΟΝ;

ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ.

Η γέννηση της φαρμακοοικονομίας

Ο Ιπποκράτης έθεσε τις βάσεις για την επιστημονική ιατρική και την ιατρική ηθική. Εκεί που υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο, υπάρχει και η αγάπη για την ιατρική τέχνη.
Ο Αισχύλος στον Προμηθέα Δεσμώτη μας περιγράφει γλαφυρά την κοινωνική συνιστώσα της αξίας του φαρμάκου: …αν κάποιος αρρώσταινε δεν είχε κανένα φάρμακο να πιει, να φάει, να αλειφθεί. Χωρίς αντίδοτο μαράζωνε, πριν έρθω εγώ, ο Προμηθέας, να τους δείξω πώς να αναμειγνύουν ακίνδυνα φάρμακα που τις αρρώστιες όλες θεραπεύουν….

Σήμερα οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν τα εργαλεία της οικονομικής ανάπτυξης προκειμένου να μελετήσουν τις κοινωνικο-οικονομικές διαστάσεις του συστήματος υγείας. Το 1972 πρώτοι οι Reynel & Reynel αναφέρουν τη σχέση κόστους – οφέλους δίνοντας τον παρακάτω ορισμό: Συμφέρουσα, ονομάζεται μία θεραπευτική παρέμβαση της οποίας το όφελος σε χρηματικό κέρδος είναι μεγαλύτερο από το κόστος της.

Βέβαια πως ορίζεται το χρηματικό όφελος όταν μιλάμε για την υγεία?
Τα συστήματα υγείας εξετάζονται βέβαια με διαφορετική προσέγγιση ανάλογα με την οικονομική σκέψη που ακολουθούν. Διακρίνονται 4 σχολές:

1)      Η σχολή των φιλελευθέρων

Σύμφωνα με τη σχολή αυτή η υγεία αποτελεί ένα ιδιωτικό αγαθό. Εκπρόσωποι της σχολής, οι Less & Jewkes.

2)      Η σχολή των Μαρξιστών

Οι Μαρξιστές είναι οι πρώτοι που έθεσαν το θέμα της ταξικής ανισότητας στην υγεία. Κυριότερος εκπρόσωπος τους υπήρξε ο Ivan Illich που υποστήριξε ότι η άσκηση της ιατρικής στις καπιταλιστικές χώρες στηρίζεται στην εκμετάλλευση των ασθενών. Μίλησε για τη συχνή ιατρογένεση της ασθένειας και τη διαχώρισε σε τρεις μορφές: Την κλινική, την κοινωνική και την πολιτιστική.

3)      Η σχολή των Κεϋνσιανών

Σύμφωνα με τη σχολή αυτή η υγεία αποτελεί ένα κοινωνικό αγαθό και για το σκοπό αυτό θα πρέπει να υπάρχει κρατικός παρεμβατισμός που να μεριμνά για την μη απώλειά του.

4)      Η σχολή των Νεοκλασσικών

Οι οικονομολόγοι της σχολής αυτής ασχολούνται με την υγεία στη βάση του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης των αγαθών και των συντελεστών παραγωγής.

Ο Kenneth Arrow χρησιμοποίησε τις μεθόδους τόσο της Νεοκλασσικής όσο και της Κεϋνσιανής σχολής για να διερευνήσει τα χαρακτηριστικά της ελεύθερης αγοράς στον τομέα της υγείας και να υποστηρίξει την ανάγκη κάποιας μορφής κρατικής παρέμβασης ώστε να επιτευχθεί ένα κοινωνικά άριστο επίπεδο:

Πέρα όμως από τα οικονομικά μεγέθη, το φάρμακο είναι κοινωνικό αγαθό με στόχο την προαγωγή της υγείας των πολιτών. Δεν είναι εμπόρευμα με την στενή έννοια και θα πρέπει να παραμείνει στο φαρμακείο με τη φροντίδα του φαρμακοποιού. 

Είναι καθήκον του κράτους η προσφορά καλών υπηρεσιών Υγείας σε όλους τους πολίτες. Τη σημερινή εποχή της οικονομικής κρίσης και της σταδιακής κατάρρευσης του κοινωνικού κράτους το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα της υγείας, όπως αναφέρεται στο άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος, που αναφέρει ότι: «Το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων.», κινδυνεύει.

Η υγεία είναι το σημαντικότερο ίσως από τα κοινωνικά δικαιώματα που κατοχυρώνονται συνταγματικά, αφού αποτελεί την υλική βάση για την άσκηση των υπόλοιπων ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων. Μάλιστα, πρόκειται για διάταξη που, σύμφωνα με την κρατούσα θεωρία στο Συνταγματικό Δίκαιο, δεσμεύει απευθείας την κυβέρνηση και δεν πρόκειται για κατευθυντήρια διάταξη, η υλοποίηση της οποίας εξαρτάται από τις επιλογές του νομοθέτη ανάλογα με την οικονομική συγκυρία. Δηλαδή, η κάθε κυβέρνηση ΠΡΕΠΕΙ να επιλέγει εκείνες τις λύσεις που εξυπηρετούν καλύτερα την υγεία των πολιτών. Τέλος, όταν έναν κοινωνικό δικαίωμα υλοποιείται από το νομοθέτη (π.χ. δωρεάν υγεία), θεωρείται κοινωνικό κεκτημένο έτσι που είναι σχεδόν αδύνατο (από νομικής απόψεως) να θιγεί από νεότερο νόμο.

Συνεπώς, κάθε μέτρο, κάθε νόμος που ρητά ή σιωπηρά, άμεσα ή έμμεσα, καταργεί, μειώνει, ακυρώνει, παρεμποδίζει ή χειροτερεύει οποιοδήποτε κεκτημένο του ατομικού/κοινωνικού δικαιώματος της Υγείας, είναι προφανώς αντισυνταγματικό (αφού καταλύει το Κοινωνικό Κράτος, όπως καθιερώνεται από το Σύνταγμα). Γι’ αυτό η υγεία είναι το πρώτο μέλημα κάθε ευνομούμενης πολιτείας. Η ορθολογικότερη χρήση των φαρμάκων και η καλύτερη οργάνωση του υγειονομικού συστήματος αποτελεί τη λύση, και όχι η ιδιωτικοποίηση της υγείας.

ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Η ανακάλυψη και η παρασκευή ενός φαρμάκου έχει μια μικρή ή μεγάλη ιστορία. Στον 20ό αιώνα έγιναν μεγάλες ανακαλύψεις που έφεραν σημαντικές αλλαγές στην ιατρική επιστήμη. Οι εξελίξεις μετά το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου ήταν ραγδαίες. Στις αρχές όμως του αιώνα υπήρχαν ελάχιστες αποτελεσματικές φαρμακευτικές ουσίες που ανακαλύφτηκαν εμπειρικά και χρησιμοποιούνταν για την καταπολέμηση των λοιμώξεων και άλλων παθήσεων. Μέχρι το 1920 υπήρχαν ελάχιστες ουσίες για τη θεραπεία των μολύνσεων, όπως ο υδράργυρος, η κινίνη, η εμετική, το μπάγερ 205 και το σαλβαρσάν, το οποίο ανακάλυψε ο P. Ehrlich και ήταν το πρώτο πραγματικό χημειοθεραπευτικό φάρμακο. Υπήρχε ακόμη η δακτυλίτιδα για τις παθήσεις της καρδιάς.

Από το 1920 και πέρα η γρήγορη ανακάλυψη φαρμάκων μετέβαλε την όλη αντιμετώπιση των νοσημάτων. Ο παρακάτω κατάλογος των σημαντικότερων ανακαλύψεων δείχνει την πρόοδο μέχρι το 1948:

1921: η ινσουλίνη για το διαβήτη.

1926: η βιταμίνη Β12 για τη μεγαλοβλαστική αναιμία.

1935: η σουλφοναμίδη για τις μολύνσεις και η θειοπεντόνη, ως προκαταρτική ένωση σχεδόν οποιασδήποτε αναισθησίας.

1941: τα κουμαρινικά παράγωγα για την πρόληψη της θρόμβωσης.

1942: η μεγάλη ανακάλυψη της πενικιλίνης για την αντιμετώπιση όλων των μικροβιακών λοιμώξεων.

1944: η στρεπτομυκίνη, το πρώτο αποτελεσματικό φάρμακο για τη φυματίωση.

1944: η ανακάλυψη του D.D.T.

1948: τα στεροειδή για την αντιμετώπιση ποικιλίας νοσημάτων.

1948: οι τετρακυκλίνες.

 

Ο συγγραφέας στο παρόν βιβλίο προσπάθησε να δείξει την εξέλιξη και ανάδειξη του φαρμάκου την εικοσαετία 1950 – 1970 στην Ελλάδα.

Το 1950 μόλις είχε τελειώσει ο εμφύλιος. Η Ελλάδα προσπαθούσε να σταθεί μέσα από τις στάχτες της. Νέα περισσότερο αποτελεσματικά φάρμακα είχαν κάνει την εμφάνισή τους, ο ρόλος του παλιού φαρμακοποιού – φαρμακοτρίφτη, κλεισμένου μέσα στο εργαστήριό του να παρασκευάζει και να διαχωρίζει τα φάρμακα σε σακουλάκια και μικρά μπουκαλάκια άρχισε σιγά σιγά να εξαφανίζεται και να αντικαθίσταται από τα νέου τύπου φαρμακεία. Ο φαρμακοποιός γίνεται φαρμακοπώλης και εκτός ελαχίστων περιπτώσεων δεν φτιάχνει πια τα φάρμακα, αλλά διαθέτει τα σκευάσματα έτοιμα με όλες τις προδιαγραφές, όπως έχουν πλέον θεσπιστεί από τον ΕΟΦ. Μερικά από τα φάρμακα που υπήρχαν τότε υπάρχουν και σήμερα.

Το παρόν καλαίσθητο βιβλίο 142 σελίδων υπό μορφή φωτογραφικού άτλαντα είναι αποτέλεσμα της έρευνας του δημιουργού κυρίως στα αρχεία του Πανελληνίου Φαρμακευτικού Συλλόγου και στο περιοδικό «Φαρμακευτικό Δελτίο». Στις πρώτες διαφημίσεις και καταχωρήσεις των διαφόρων μορφών φαρμάκων είναι πραγματικά ενδιαφέρουσα η αισθητική της έντυπης διαφήμισης που κυρίως είναι ασπρόμαυρη. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τη χαρακτήριζε η απλότητα της εικόνας, αλλά και η υπερβολή ως προς τα αποτελέσματα του φαρμάκου.

Την εικοσαετία αυτή δημιουργούνται και οι πρώτες ελληνικές φαρμακοβιομηχανίες∙ σήμερα λειτουργούν 21 εργοστάσια παραγωγής φαρμάκων επί των οποίων οι παραγωγικές θέσεις εργασίας ανέρχονται σε 8.500. Ελληνικής παραγωγής φάρμακα εξάγονται σε 60 χώρες (Ευρώπη, Αμερική, Αυστραλία κ.λπ.).

Πολλά από τα ονόματα των φαρμάκων είναι ενδεικτικά της δράσης τους ή του περιεχόμενου τους, πχ. Μπανανία με άλευρο μπανάνας, Εβέχ για την ευεξία στο κρυολόγημα, Φυτάλ από φυτά, Σκοροτίνη για τον σκόρο, νευροτόν για τα νεύρα, Πονάλ για τον πόνο, Εμοροϊντόλ για τις αιμορροΐδες, Καλμονευρίν, Πραόλ και Αταράξ για το άγχος την αγωνία και τον φόβο, Βιχόξ και χροβίξ για τον βήχα, Γκαστερόλ για το στομάχι.

Συγχρόνως μικρά κείμενα διανθίζουν το φωτογραφικό υλικό, όπως για παράδειγμα το 1960 αναφέρεται ότι οι φαρμακοποιοί θα κλείσουν τα φαρμακεία αν δεν εξοφληθούν οι πολύμηνες οφειλές ή ότι το 1965 μειώνεται το ποσοστό κέρδους του φαρμακοποιού στα όρια της αξιοπρεπούς επιβίωσης.

Το βιβλίο διαπραγματεύεται ένα θέμα που ελάχιστα ανάλογα βιβλία έκαναν. Αξίζουν συγχαρητήρια στον συγγραφέα για την αξιόλογη προσπάθειά του.  Όπως αναφέρει και ο ίδιος οι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με το φάρμακο της εικοσαετίας 1950 – 1970 ήταν οι σκαπανείς της φαρμακευτικής περίθαλψης.